[श्रीमद्भागवत माहात्म्य]
{પ્રથમ પ્રકરણ}
મહર્ષિ વ્યાસ કહે છે - જેનું સ્વરૂપ સચ્ચિદાનંદઘન છે, જે પોતાની સુંદરતા અને માધુર્ય વગેરે ગુણોથી દરેકના મનને પોતાની તરફ આકર્ષિત કરે છે અને સદા અનંત સુખની વર્ષા કરે છે, જેની શક્તિથી આ જગતની રચના, સ્થિતિ અને સંહાર થાય છે - તે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણને આપણે દરરોજ ભક્તિનો સ્વાદ ચાખવા નમસ્કાર કરીએ છીએ.
શ્રીસુતજી નૈમિષારણ્ય વિસ્તારમાં પોતાના આસન પર સ્વસ્થ મનથી બેઠા હતા. તે સમયે, શૌનકાદિ ઋષિઓ, જેઓ ભગવાનની અમૃત ભરેલી લીલા કથાના શોખીન હતા અને તેનો આસ્વાદ કરવામાં અત્યંત કુશળ હતા, તેમણે સુતાજીને પ્રણામ કર્યા અને તેમને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો. ઋષિઓએ પૂછ્યું- 'સુત જી! જ્યારે ધર્મરાજા યુધિષ્ઠિર શ્રીમથુરામંડળમાં અનિરુદ્ધનંદન વજ્ર અને તેમના પૌત્ર પરીક્ષિતનો હસ્તિનાપુરમાં રાજ્યાભિષેક કરીને હિમાલય ગયા, ત્યારે રાજા વજ્ર અને પરીક્ષિતે કયા કાર્યો કર્યા.
સુત જી એ કહ્યું;- ભગવાન નારાયણ, નરોત્તમ નર, દેવી સરસ્વતી અને મહર્ષિ વ્યાસને નમસ્કાર કર્યા પછી, વ્યક્તિએ શુદ્ધ મન રાખવું જોઈએ અને 'જય' ઉચ્ચારવું જોઈએ, જે ઇતિહાસનું પ્રાચીન સ્વરૂપ છે જે ભગવાનના સારને પ્રકાશિત કરે છે.
શૌનકાદી બ્રહ્મર્ષિયો! જ્યારે ધર્મરાજા યુધિષ્ઠિર અને પાંડવો સ્વર્ગમાં જવા માટે હિમાલય ગયા, ત્યારે એક દિવસ સમ્રાટ પરીક્ષિત મથુરા ગયા. તેમની યાત્રાનો હેતુ માત્ર ત્યાં જઈને વજ્રનભને મળવાનો હતો. જ્યારે વજ્રનાભે સમાચાર સાંભળ્યા કે તેમના પિતા પરીક્ષિત તેમને મળવા આવી રહ્યા છે, ત્યારે તેમનું હૃદય પ્રેમથી ભરાઈ ગયું. તે શહેરથી આગળ વધ્યો અને તેનું સ્વાગત કર્યું, તેના ચરણોમાં પ્રણામ કર્યું અને ખૂબ જ પ્રેમથી તેને તેના મહેલમાં લઈ આવ્યો. વીર પરીક્ષિત ભગવાન કૃષ્ણના પ્રેમાળ ભક્ત હતા. તેમનું મન હંમેશા શ્રી કૃષ્ણચંદ્રના આનંદમય આનંદમાં મગ્ન રહેતું. તેમણે ભગવાન કૃષ્ણના પૌત્ર વજ્રનાભને પ્રેમથી ભેટી પડ્યા. આ પછી, તે અંદરના ખંડમાં ગયો અને ભગવાન કૃષ્ણની રોહિણી વગેરે પત્નીઓને નમસ્કાર કર્યા. શ્રી કૃષ્ણની રોહિણી જેવી પત્નીઓ પણ સમ્રાટ પરીક્ષિતને ખૂબ માન આપતી હતી. જ્યારે તે આરામ કરીને આરામથી બેઠો ત્યારે તેણે વજ્રનભને આ વાત કહી.
રાજા પરીક્ષિતે કહ્યું:--- 'અરે બાપ! તમારા પિતા અને દાદાએ મારા પૂર્વજોને મોટી મુશ્કેલીઓમાંથી બચાવ્યા છે. તેણે મારી રક્ષા પણ કરી છે. પ્રિય વજ્રનભ! જો મારે તેમની કૃપા ચુકવવી હોય તો હું તેને કોઈ પણ રીતે ચૂકવી શકું તેમ નથી. તેથી, હું તમને પ્રાર્થના કરું છું કે તમે તમારો વહીવટ આનંદથી ચાલુ રાખો. તમારે તમારા તિજોરી, સૈન્ય અથવા તમારા દુશ્મનોને દબાવવા વગેરે વિશે બિલકુલ ચિંતા ન કરવી જોઈએ. તમારા માટે એક જ ફરજ છે; એટલે કે તમે તમારી માતાઓની ખૂબ જ પ્રેમથી સેવા કરતા રહો. જો ક્યારેય તમારા પર કોઈ સમસ્યા કે આફત આવે અથવા કોઈ કારણસર તમે તમારા હૃદયમાં ભારે વ્યથા અનુભવો, તો નિઃસંકોચ મને જણાવો; હું તમારી બધી ચિંતાઓ દૂર કરીશ. સમ્રાટ પરીક્ષિતના આ શબ્દો સાંભળીને વજ્રનભ ખૂબ ખુશ થયા. તેણે રાજા પરીક્ષિતને કહ્યું-
વજ્રનાભે કહ્યું:- 'મહારાજ ! તમે મને જે કહો છો તે સંપૂર્ણપણે તમારી સાથે સુસંગત છે. તમારા પિતાએ પણ મને ધનુર્વેદ શીખવીને મારા પર મોટો ઉપકાર કર્યો છે. તેથી જ હું કંઈપણ વિશે ચિંતા કરતો નથી; કારણ કે તેમની કૃપાથી હું ક્ષત્રિયની બહાદુરીથી સંપન્ન થયો છું. હું ફક્ત એક જ વસ્તુ વિશે ખૂબ ચિંતિત છું, કૃપા કરીને તેના વિશે વિચારો. જો કે હું મથુરામંડળના રાજ્ય પર અભિષિક્ત છું, તેમ છતાં હું અહીં નિર્જન જંગલમાં રહું છું. અહીંના લોકો ક્યાં ગયા છે તેની મને કંઈ ખબર નથી; કારણ કે રાજ્ય ત્યારે જ સુખી હોય છે જ્યારે પ્રજા હોય.
જ્યારે વજ્રનાભે પરીક્ષિતને આ વાત કહી ત્યારે તેમણે વજ્રનભની શંકા દૂર કરવા માટે મહર્ષિ શાંડિલ્યને બોલાવ્યા. આ જ મહર્ષિ શાંડિલ્ય નંદ અને અન્ય ગોપોના પ્રથમ પૂજારી હતા. પરીક્ષિતનો સંદેશ મળતાં જ મહર્ષિ શાંડિલ્ય પોતાની ઝૂંપડી છોડીને ત્યાં પહોંચી ગયા. વજ્રનભએ તેમનું ઔપચારિક સ્વાગત કર્યું અને તેઓ ઉચ્ચ આસન પર બેઠા. રાજા પરીક્ષિતે તેને વજ્રનભ વિશે જણાવ્યું. આ પછી મહર્ષિ શાંડિલ્યએ તેમને ખૂબ આનંદથી સાંત્વના આપી અને કહ્યું-
શાંડિલ્યજીએ કહ્યું;- પ્રિય પરીક્ષિત અને વજ્રનાભ! ચાલો હું તમને વ્રજભૂમિનું રહસ્ય કહું. તમે સમર્પિત મનથી સાંભળો.
‘વ્રજ’ આ શબ્દનો અર્થ છે કવરેજ. આ જૂના વિધાન મુજબ, આ જમીન તેના વિશાળ વિસ્તારને કારણે તેનું નામ પડ્યું. ‘વ્રજ'જૂઠું બોલે છે. જે પરમાત્મા સત્વ, રજ અને તમ એ ત્રણ ગુણોથી પર છે, તે સર્વવ્યાપી છે. તેથી જ તેને ‘વ્રજ’ કહેવામાં આવે છે. તે શાશ્વત આનંદમય, પરમ તેજસ્વી અને અવિનાશી છે. જીવનમુક્ત પુરુષો તેમાં સ્થિત રહે છે. આ પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ વ્રજધામમાં નંદનંદન ભગવાન શ્રી કૃષ્ણનો વાસ છે. તેનો દરેક ભાગ સચ્ચિદાનંદનું મૂર્ત સ્વરૂપ છે. તેઓ આત્મારામ અને આપ્તકમ છે. પ્રેમમાં ડૂબેલા પ્રેમીઓ જ તેનો અનુભવ કરે છે. રાધિકા ભગવાન કૃષ્ણની આત્મા છે; તેમનાથી પ્રસન્ન થવાને કારણે જ રહસ્યનું ઊંડું જ્ઞાન ધરાવતા જાણકારો તેમને 'આત્મારામ' કહે છે. 'કામ' શબ્દનો અર્થ થાય છે ઈચ્છા-ઈચ્છા; વ્રજમાં ભગવાન શ્રી કૃષ્ણની ઇચ્છિત વસ્તુઓ છે ગાયો, ગોવાળિયાઓ, ગોપીઓ અને તેમની સાથે મનોરંજન વગેરે. તે બધું અહીં દરરોજ ઉપલબ્ધ છે. તેથી જ શ્રી કૃષ્ણને 'આપ્તકમ' કહેવામાં આવે છે.
ભગવાન શ્રી કૃષ્ણનું આ રહસ્યમય નાટક પ્રકૃતિની બહાર છે. જે ક્ષણે તેઓ પ્રકૃતિ સાથે રમવાનું શરૂ કરે છે, અન્ય લોકો પણ તેમની રમતનો અનુભવ કરે છે. તે પ્રકૃતિ સાથેના રમતમાં છે કે રજોગુણ, સત્વગુણ અને તમોગુણ દ્વારા સર્જન, અસ્તિત્વ અને વિનાશની અનુભૂતિ થાય છે. આ રીતે તે પુષ્ટિ થાય છે કે ભગવાનની પ્રવૃત્તિઓ બે પ્રકારની છે - એક વાસ્તવિક છે અને બીજી વ્યવહારિક છે. વાસ્તવિક લીલા એ સ્વયંવેદ્ય છે – તે ફક્ત ભગવાન પોતે અને તેમના પ્રખર ભક્તો જ જાણે છે. જીવોની સામે જે નાટક થાય છે તે વ્યવહારિક નાટક છે. વાસ્તવિક રમત વિના કોઈ વ્યવહારિક નાટક હોઈ શકે નહીં; પણ વ્યવહારિક લીલા ક્યારેય વાસ્તવિક લીલાના રાજ્યમાં પ્રવેશી શકતી નથી. ભગવાનનું નાટક જે તમે બંને જોઈ રહ્યા છો તે એક વ્યવહારુ નાટક છે. આ પૃથ્વી અને સ્વર્ગ વગેરે જગત આ લીલા હેઠળ છે. આ પૃથ્વી પરનું મથુરામંડળ છે.
જેમાં આ વ્રજભૂમિ છે ભગવાનનું વાસ્તવિક રહસ્ય ગુપ્ત રીતે થાય છે. ક્યારેક તે પ્રેમાળ હ્રદયથી રસિક ભક્તોને દરેક જગ્યાએ દેખાવા લાગે છે. અઠ્ઠાવીસમા દ્વાપરના અંતમાં, જ્યારે ભગવાનના રહસ્યની જવાબદારી સંભાળતા ભક્તો અહીં ભેગા થાય છે, જેમ કે થોડા સમય પહેલા પણ બન્યું હતું, તે સમયે ભગવાન તેમના અંતરંગ પ્રેમીઓ સાથે અવતાર લે છે. તેમના અવતારનો હેતુ એ છે કે મનોરંજનના રહસ્યમાં નિષ્ણાત એવા ભક્તો પણ તેમના નજીકના સંબંધીઓ સાથે જોડાઈને મનોરંજનનો આનંદ માણી શકે. આમ જ્યારે ભગવાન અવતરે છે, તે સમયે ભગવાનના પ્રિય દેવો અને ઋષિઓ વગેરે પણ સર્વત્ર અવતાર લે છે.
હમણાં જ જે અવતાર થયો હતો તેમાં ભગવાન હવે તેના પ્રેમીઓની ઈચ્છાઓ પૂરી કરીને અદૃશ્ય થઈ ગયા છે. આ પરથી એવું નક્કી થયું કે અગાઉ અહીં ત્રણ પ્રકારના ભક્તો હાજર હતા; તેમાં કોઈ શંકા નથી. તે ત્રણમાં, પ્રથમ શ્રેણી તે છે જેઓ ભગવાનના દૈનિક 'ઘનિષ્ઠ' સલાહકાર છે - જેઓ ક્યારેય ભગવાનથી અલગ થતા નથી. અન્ય એવા લોકો છે જેઓ એક માત્ર ભગવાનને પ્રાપ્ત કરવા ઈચ્છે છે - તેમની આંતરિક રમતમાં પ્રવેશવાની. ત્રીજી કેટેગરીમાં દેવતાઓ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી જે દેવતાઓ આદિના ભાગોમાંથી અવતર્યા હતા, તેઓને પ્રભુએ વ્રજભૂમિમાંથી દૂર કરીને દ્વારકા મોકલ્યા હતા. પછી, બ્રાહ્મણના શ્રાપથી જન્મેલા મુસલાને સાધન તરીકે વાપરીને, ભગવાને યદુ કુળમાં અવતરેલા દેવતાઓને સ્વર્ગમાં મોકલ્યા અને તેમને ફરીથી તેમના સંબંધિત અધિકારો પર સ્થાપિત કર્યા અને જેઓ એકમાત્ર ભગવાનને પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા ધરાવતા હતા, તેમને પ્રેમ અને આનંદનું મૂર્ત સ્વરૂપ બનાવીને, શ્રી કૃષ્ણએ તેમને તેમના નિરંતર નિકટના સલાહકારોમાં સામેલ કર્યા. જેઓ દૈનિક પાર્ષદ છે, જો કે તેઓ અહીં ગુપ્ત રીતે થતી દૈનિક લીલામાં હંમેશા હાજર રહે છે, પરંતુ જેઓ તેમના દર્શનના હકદાર નથી; આવા પુરુષો માટે તેઓ પણ અદૃશ્ય બની ગયા છે. જેઓ વ્યવહારિક લીલામાં સ્થિત છે તેઓ નિત્ય લીલાના દર્શન મેળવવા માટે હકદાર નથી; એટલે અહીં આવતા લોકોને સર્વત્ર નિર્જન જંગલો દેખાય છે; કારણ કે તેઓ વાસ્તવિક લીલામાં ઉપસ્થિત ભક્તોને જોઈ શકતા નથી. તેથી જ વજ્રનભ! તમારે બિલકુલ ચિંતા ન કરવી જોઈએ. મારી અનુમતિથી, તમે અહીં ઘણા ગામો સ્થાપો છો; તેનાથી તમારી ઈચ્છાઓ ચોક્કસપણે પૂરી થશે.
તમારે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ દ્વારા કરવામાં આવેલ વિનોદ અનુસાર સ્થાનનું નામકરણ કરીને ઘણા ગામોની સ્થાપના કરવી જોઈએ અને આ રીતે દિવ્ય વ્રજભૂમિને સારી રીતે માણવાનું ચાલુ રાખવું જોઈએ. તમારે તમારા માટે ગોવર્ધન, દુર્ગપુર (ડીગ), મથુરા, મહાવન (ગોકુલ), નંદીગ્રામ (નંદગાંવ) અને બૃહતસનુ (બરસાણા) વગેરે સ્થળોએ છાવણીઓ બાંધવી જોઈએ. વ્યક્તિએ તે સ્થળોએ રહેવું જોઈએ અને ભગવાનના મનોરંજનના સ્થાનો જેમ કે નદીઓ, પર્વતો, ખીણો, તળાવો અને તળાવો વગેરેનું સેવન કરવાનું ચાલુ રાખવું જોઈએ, આ કરવાથી તમારા લોકો ખૂબ જ ખુશ થશે અને તમારા ધામમાં રહેશે. સમૃદ્ધ અને તમે પણ ખૂબ ખુશ રહેશો. આ વ્રજભૂમિ સચ્ચિદાનંદમયી છે, તેથી તમારે આ ભૂમિને પ્રયત્નોથી ભસ્મ કરવી જોઈએ. હું આશીર્વાદ આપું છું; મારી કૃપાથી, તમે ભગવાનના મનોરંજનના તમામ સ્થળોને બરાબર ઓળખી શકશો.
વાવાઝોડું! આ વ્રજભૂમિનો આનંદ માણતા રહેવાથી તમે કોઈ દિવસ ઉદ્ધવજીને મળશો. પછી તમે, તમારી માતાઓ સાથે, તેમની પાસેથી આ ભૂમિના રહસ્યો અને ભગવાનની રમત શીખી શકશો.
મુનિવર શાંડિલ્યજીએ બંનેને આ રીતે સમજાવ્યા પછી, ભગવાન શ્રી કૃષ્ણને યાદ કરીને તેમના આશ્રમ ગયા. તેમની વાત સાંભળીને રાજા પરીક્ષિત અને વજ્રનભ બંને ખૂબ ખુશ થયા.
અનુક્રમે :-