[श्रीमद्भागवत माहात्म्य]
{पहिला अध्याय}
महर्षि व्यास म्हणतात - ज्याचे रूप सच्चिदानंदघन आहे, जो आपल्या सौंदर्य, माधुर्य इत्यादी गुणांनी सर्वांचे मन स्वतःकडे आकर्षित करतो आणि अनंत आनंदाचा वर्षाव करत राहतो, ज्याच्या सामर्थ्याने या जगाची निर्मिती, अवस्था आणि संहार घडतो - त्या भगवान श्रीकृष्णाला आपण दररोज भक्तीचा आस्वाद घेतो.
श्रीसूतजी नैमिषारण्य परिसरात आपल्या आसनावर स्वस्थ मनाने बसले होते. त्यावेळी देवाच्या अमृतमय लीला कथेची आवड असलेल्या आणि त्याचा आस्वाद घेण्यात अत्यंत कुशल असलेल्या शौनकादी ऋषींनी सुताजींना नमस्कार केला आणि त्यांना हा प्रश्न विचारला. ऋषींनी विचारले - 'सुत जी ! श्रीमथुरामंडलात अनिरुद्धनंदन वज्राचा राज्याभिषेक करून धर्मराजा युधिष्ठिर हिमालयात गेला आणि हस्तिनापुरात त्याचा नातू परीक्षित, तेव्हा राजा वज्र आणि परीक्षित यांनी कोणती कामे केली.
सूत जी म्हणाले;- भगवान नारायण, नरोत्तम नर, देवी सरस्वती आणि महर्षी व्यास यांना वंदन केल्यानंतर, एखाद्याने शुद्ध मनाने 'जय' उच्चारले पाहिजे, जे इतिहासाचे प्राचीन स्वरूप आहे जे भगवंताचे सार प्रकाशित करते.
शौनकादी ब्रह्मर्षियो ! धर्मराजा युधिष्ठिर आणि पांडव स्वर्गारोहणासाठी हिमालयात गेले तेव्हा सम्राट परीक्षित एके दिवशी मथुरेला गेले. तिथे जाऊन वज्रनाभला भेटणे एवढाच त्यांच्या प्रवासाचा उद्देश होता. वज्रनभला जेव्हा त्याचे वडील परीक्षित भेटायला येत असल्याची बातमी कळली तेव्हा त्याचे हृदय प्रेमाने भरून आले. तो शहरातून पुढे निघाला आणि त्याचे स्वागत केले, त्याच्या चरणी नतमस्तक झाले आणि मोठ्या प्रेमाने त्याला आपल्या महालात आणले. वीर परीक्षित हे भगवान श्रीकृष्णाचे प्रेमळ भक्त होते. त्यांचे मन श्रीकृष्णचंद्रांच्या परमानंदात सदैव तल्लीन असायचे. भगवान श्रीकृष्णाचा नातू वज्रनाभ याला त्यांनी प्रेमाने आलिंगन दिले. यानंतर, तो आतल्या खोलीत गेला आणि रोहिणी इत्यादी भगवान श्रीकृष्णांच्या पत्नींना नमस्कार केला. रोहिणीसारख्या श्रीकृष्णाच्या पत्नींनीही सम्राट परीक्षितांचा खूप आदर केला. तो विसावा घेऊन आरामात बसला तेव्हा त्याने वज्रनाभला असे सांगितले.
राजा परीक्षित म्हणाले:-- 'अरे बाबा! तुझ्या वडिलांनी आणि आजोबांनी माझ्या पूर्वजांना मोठ्या संकटातून वाचवले आहे. त्याने माझे रक्षणही केले आहे. प्रिय वज्रनाभ! जर मला त्यांच्या दयाळूपणाची परतफेड करायची असेल तर मी ते कोणत्याही प्रकारे फेडू शकत नाही. त्यामुळे तुम्ही तुमचा कारभार आनंदाने चालू ठेवावा अशी मी तुम्हाला प्रार्थना करतो. तुम्ही तुमच्या तिजोरीची, सैन्याची किंवा शत्रूंना दडपण्याची अजिबात काळजी करू नका. तुमच्यासाठी एकच कर्तव्य आहे; म्हणजेच तुम्ही तुमच्या मातांची अत्यंत प्रेमाने सेवा करत राहा. जर कधी तुमच्यावर कोणतीही समस्या किंवा आपत्ती आली किंवा काही कारणास्तव तुम्हाला तुमच्या अंतःकरणात मोठा त्रास झाला, तर मला सांगा; मी तुझ्या सर्व चिंता दूर करीन. सम्राट परीक्षितांचे हे शब्द ऐकून वज्रनाभला खूप आनंद झाला. तो राजा परीक्षितला म्हणाला-
वज्रनभ म्हणाले:- 'महाराज! तू मला जे म्हणत आहेस ते पूर्णपणे तुझ्याशी सुसंगत आहे. तुझ्या वडिलांनीही मला धनुर्वेद शिकवून मोठा उपकार केला आहे. म्हणूनच मी कशाचीही काळजी करत नाही; कारण त्याच्या कृपेने मी क्षत्रियाच्या शौर्याने संपन्न झालो आहे. मला फक्त एका गोष्टीची खूप काळजी आहे, कृपया याचा विचार करा. जरी मी मथुरामंडलाच्या राज्यावर अभिषिक्त आहे, तरीसुद्धा मी येथे निर्जन जंगलात राहतो. इथली माणसं कुठे गेलीत मला काही कळत नाही; कारण जनता असते तेव्हाच राज्य सुखी असते.
वज्रनाभने परीक्षितला हे सांगितल्यावर वज्रनाभाच्या शंका दूर करण्यासाठी त्यांनी महर्षी शांडिल्यांना बोलावले. हेच महर्षी शांडिल्य हे नंद आणि इतर गोपांचे पहिले पुजारी होते. महर्षी शांडिल्यांना परीक्षितांचा निरोप मिळताच ते आपली झोपडी सोडून तेथे पोहोचले. वज्रनभने त्यांचे औपचारिक स्वागत केले आणि ते एका उंच आसनावर बसले. राजा परीक्षितने त्याला वज्रनभविषयी सांगितले. यानंतर महर्षी शांडिल्य यांनी अत्यंत आनंदाने त्यांचे सांत्वन केले आणि म्हणाले -
शांडिल्यजी म्हणाले;- प्रिय परीक्षित आणि वज्रनाभ! मी तुला व्रजभूमीचे रहस्य सांगतो. तुम्ही समर्पित मनाने ऐका.
‘व्रज’ या शब्दाचा अर्थ कव्हरेज असा होतो. या जुन्या म्हणीनुसार या भूमीला विस्तीर्ण क्षेत्रफळामुळे हे नाव पडले. ‘व्रज'खोटे बोलत आहे. सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांच्या पलीकडे असलेला परमात्मा सर्वव्यापी आहे. म्हणून त्याला ‘व्रज’ म्हणतात. तो शाश्वत आनंदमय, परम तेजस्वी आणि अविनाशी आहे. जीवनमुक्त पुरुष त्यात वसलेले राहतात. या परब्रह्मरूप व्रजधाममध्ये नंदनंदन भगवान श्रीकृष्ण वास करतात. त्याचा प्रत्येक भाग सच्चिदानंदाचा अवतार आहे. ते आत्माराम आणि आपटकम आहेत. प्रेमात बुडलेले प्रेमीच त्यांचा अनुभव घेतात. राधिका ही भगवान श्रीकृष्णाची आत्मा आहे; त्याच्यावर प्रसन्न राहिल्यामुळेच गूढाचे सखोल ज्ञान असलेले जाणकार त्याला आत्माराम म्हणतात. ‘काम’ या शब्दाचा अर्थ इच्छा-इच्छा; व्रजातील भगवान श्रीकृष्णांच्या इच्छित गोष्टी म्हणजे गायी, गोपाळ, गोपी आणि त्यांच्याबरोबर मनोरंजन इ. या सर्व गोष्टी येथे दररोज उपलब्ध असतात. म्हणून श्रीकृष्णाला 'आपटकम्' म्हटले आहे.
भगवान श्रीकृष्णाचे हे रहस्यमय खेळ निसर्गाच्या पलीकडे आहे. ज्या क्षणी ते निसर्गाशी खेळायला लागतात, त्याच क्षणी इतरांनाही त्यांच्या खेळाचा अनुभव येतो. रजोगुण, सत्वगुण आणि तमोगुण यांच्याद्वारे सृष्टी, अस्तित्व आणि नाश हे निसर्गाच्या सानिध्यात आहे. अशा प्रकारे हे पुष्टी होते की देवाचे कार्य दोन प्रकारचे आहेत - एक वास्तविक आहे आणि दुसरा व्यावहारिक आहे. खरी लीला ही स्वयंवेद्य आहे – ती फक्त भगवंतालाच आणि त्याच्या उत्कट भक्तांनाच माहीत आहे. सजीवांच्या समोर जे नाटक घडते ते व्यावहारिक नाटक असते. वास्तविक नाटकाशिवाय कोणतेही व्यावहारिक नाटक होऊ शकत नाही; पण व्यावहारिक लीला वास्तविक लीलांच्या राज्यात कधीही प्रवेश करू शकत नाही. देवाचे नाटक जे तुम्ही दोघे पाहत आहात ते एक व्यावहारिक नाटक आहे. ही पृथ्वी आणि स्वर्ग इत्यादी जग या लीलेखाली आहे. हे या पृथ्वीवरचे मथुरामंडल आहे.
हीच व्रजभूमी आहे ज्यात देवाचे खरे रहस्य गुप्तपणे घडते. कधीकधी ती सर्वत्र प्रेमळ अंतःकरणाने रसिक भक्तांना दिसू लागते. अठ्ठावीसाव्या द्वापाराच्या शेवटी कधीतरी, जेव्हा भगवंताच्या रहस्याची जबाबदारी असलेले भक्त येथे जमतात, जसे काही काळापूर्वीही घडले होते, त्या वेळी भगवान आपल्या अंतरंग प्रेमींसह अवतार घेतात. करमणुकीच्या गूढतेत पारंगत असलेल्या भक्तांनाही आपल्या जवळच्या नातेवाइकांच्या बरोबरीने मनोरंजनाचा आनंद लुटता यावा, हा त्यांच्या अवताराचा उद्देश आहे. अशा प्रकारे जेव्हा देव अवतार घेतो, त्या वेळी देवाचे लाडके देव आणि ऋषी आदि सर्वत्र अवतार घेतात.
आत्ताच झालेल्या अवतारात भगवंत आता सर्व प्रियकरांच्या मनोकामना पूर्ण करून अंतर्धान पावले आहेत. यावरून असे ठरले की पूर्वी येथे तीन प्रकारचे भक्त होते; यात शंका नाही. त्या तिघांमध्ये, पहिला वर्ग असा आहे की जे देवाचे दैनंदिन 'अंतरंग' सल्लागार आहेत - जे कधीही देवापासून वेगळे होत नाहीत. इतर असे आहेत ज्यांना एकच ईश्वर प्राप्त करण्याची इच्छा आहे - त्याच्या आंतरिक खेळात प्रवेश करण्याची. तिसऱ्या वर्गात देव इत्यादींचा समावेश होतो. यांपैकी आदि भागांतून अवतार घेतलेल्या देवांना भगवानांनी व्रजभूमीतून काढून द्वारकेला पाठवले होते. मग ब्राह्मणाच्या शापातून जन्मलेल्या मुसळाचा साधन म्हणून उपयोग करून देवाने यदु कुळात अवतरलेल्या देवतांना स्वर्गात पाठवले आणि त्यांना पुन्हा एकदा आपापल्या अधिकारांवर प्रस्थापित केले आणि ज्यांना एकमात्र ईश्वर प्राप्तीची इच्छा होती, त्यांना प्रेम आणि आनंदाचे मूर्तिमंत रूप बनवून श्रीकृष्णाने त्यांना आपल्या नित्य जवळच्या सल्लागारांमध्ये समाविष्ट केले. जे दैनंदिन पार्षद आहेत, जरी ते गुप्तपणे होणाऱ्या दैनंदिन लीला येथे नेहमी उपस्थित असतात, परंतु ज्यांना त्यांच्या दर्शनाचा अधिकार नाही; अशा पुरुषांसाठी ते देखील अदृश्य झाले आहेत. जे व्यावहारिक लीलेत स्थित आहेत त्यांना नित्य लीलेचे दर्शन घेण्यास पात्र नाही; त्यामुळे येथे येणाऱ्या लोकांना सर्वत्र निर्जन जंगले दिसतात; कारण ते प्रत्यक्ष लीलेत उपस्थित भक्तांना पाहू शकत नाहीत. म्हणूनच वज्रनभ! तुम्ही अजिबात काळजी करू नका. माझ्या परवानगीने तुम्ही येथे अनेक गावे वसवलीत; यामुळे तुमची इच्छा नक्कीच पूर्ण होईल.
भगवान श्रीकृष्णांनी केलेल्या करमणुकीनुसार त्या ठिकाणाचे नाव देऊन अनेक गावांची स्थापना करावी आणि अशा प्रकारे दिव्य व्रजभूमीचा आनंद घेत राहावे. गोवर्धन, दुर्गपूर (डीग), मथुरा, महावन (गोकुळ), नंदीग्राम (नांदगाव) आणि बृहत्सानु (बरसाना) इत्यादी ठिकाणी तुम्ही स्वत:साठी छावण्या बनवाव्यात. त्या ठिकाणी राहून नद्या, पर्वत, दऱ्या, तलाव, तलाव आणि उपवन इत्यादी देवाच्या करमणुकीच्या ठिकाणांचे सेवन करत राहावे, असे केल्याने तुमची लोकसंख्या वाढेल. समृद्ध आणि तुम्ही खूप आनंदी व्हाल. ही व्रजभूमी सच्चिदानंदमयी आहे, म्हणून तुम्ही ही भूमी प्रयत्नपूर्वक वापरावी. मी आशीर्वाद देतो; माझ्या कृपेने तुम्ही देवाच्या मनोरंजनाची सर्व ठिकाणे अचूक ओळखू शकाल.
गडगडाट! या व्रजभूमीचा उपभोग घेत राहिल्यास तुम्ही उद्धवजींना भेटू शकाल. मग तुम्हाला तुमच्या मातांसोबत या भूमीचे रहस्य आणि त्यांच्याकडून देवाचा खेळ कळेल.
मुनिवर शांडिल्यजींनी दोघांनाही अशाप्रकारे पटवून दिल्यावर भगवान श्रीकृष्णाचे स्मरण करून त्यांच्या आश्रमात गेले. त्याचे बोलणे ऐकून राजा परीक्षित आणि वज्रनभ दोघेही खूप आनंदित झाले.
अनुक्रमे :-